ميرزا محمد هادي علوى شيرازى
203
سفرنامه ميرزا ابو الحسن خان شيرازى ( ايلچى ) به روسيه ( فارسى )
عمارات چوبى و باغات و اشجار و چمنها واقع است . وارد پترقف كه مىشوند در آنجا هم خانه و باغات و محل مسكون در اطراف آن بسيار است . بعد از ورود ، در خانهء مرغوبى فرود آمده چاى « 1 » و ناهار صرف نمودند . در آنجا جمعى از بزرگان روس خدمت صاحبى ايلچى آمده تعارف رسمى بسيار بجاى آوردند . بعد به اتفاق آنها روانهء باغ و عمارات شديم . باغى بهنظر درآمد بسيار وسيع كه دورهء آن دو فرسخ مىبود و طولانى واقع شده . در سمت بالاى باغ ، رودخانهء عظيمى واقع است كه به زمين باغ رودخانه تا باغ مذكور سه ورث كه نيم فرسخ بوده باشد مسافت دارد و آب از آن رودخانه بريده و به اين باغ آوردهاند و سمت زير باغ به دريا متصل است كه آبى كه از بالاى باغ جارى مىشود در آخر داخل دريا مىشود . اصل اين باغ دو قسمت است : يك قسمت مسطح است كه در سمت بالاى باغ بوده باشد و در آنجا خيابانهاى بسيار خوشتركيب و چمنهاى خوشآينده و گلكاريها در كمال طراحى و صفا و اشجار قوىهيكل به خط مستقيم واقع است . چندين حوض مدور بسيار بزرگ در وسط حقيقى اينجا مقابل يكديگر انداختهاند كه دورهء هر يك از آن حوضها تقريبا يكصد و پنجاه ، شصت ذرع مىشود و در ميان اصل آن حوضها هر يك سنگهاى كوچك و بزرگ بسيار ريختهاند كه به طريق چشمهسارها كه در بسيار جاها واقع است به نظر مىآمد . در روى آن سنگها ، فوارهها از مس و آهن و هفتجوش كه مطلا كردهاند بتركيب آدمهاى سواره و پياده و مطلق جانوران از مقولهء شير و پلنگ و ماهى و نهنگ و سگ و جانوران ديگر ساخته ، نصب كردهاند كه آب از هر عضوى از اعضاى آنها به قدر چهل ذرع ، سى ذرع الى پنج ذرع شش ذرع جستن مىكند و داخل حوض مىشود و قطر آب آن فوارهها به قدر توپ و خمپارهء بسيار كلفت الى لولهء جرانر كمتر نيست كه مىجهد . مثلا يكى آدميست سوار اسب و اسلحه بر خود آراسته كرده و اسب او دو دست از زمين برداشته ، بر سر دو پا ايستاده ، آب از فرق سر سوار و از دهن اسب او جستن مىكند . آدم ديگر ايستاده حربهاى در دست دارد به طريقى كه در حالت نزاع مىباشد و آب از آن حربه كه در دست اوست مىجهد ، و همچنين به تركيبات مختلف آدم سوار و پياده ساختهاند كه از هر عضو آنها يك قسم آب جستن مىكند و جانوران نيز به همين نسبت ، يكى به تركيب شير آب از دهانش مىجهد ، يكى به تركيب نهنگ آب از دماغش مىجهد ، يكى به تركيب پلنگ آب از گوشش مىجهد يكى به تركيب ماهى بسيار بزرگ آب از لپش مىجهد ، يكى به تركيب سگ آب از چشمش مىجهد و همچنين اقسام جانوران آبى و خاكى را در آن وسط حوضها از مطلا ساختهاند و كار گذاشتهاند كه تمام آنها فواره است و از هر يك آنها آب از عضوى جستن مىنمايد و داخل حوض مىشود و آن فواره كه در وسط حقيقى اينها واقع است سى چهل ذرع جستن مىكند و باقى آنها كه دور آن مىباشد كمتر مىجهد و هر يك آنها به قسم تازه و تركيب علاحده مىباشد . از اين سمت مسطح باغ و اين حوضها كه عبور مىشود و در وسط اصل باغ كه
--> ( 1 ) - متن : چاهى